75 гадоў таму, 28 чэрвеня 1941 года, у Мінск увайшлі германскія войскі. З боку Балотнай станцыі на паўночна-усходзе ў горад уступіла галаўная паходная застава 3-й танкавай групы Гота. А на наступны дзень па Брэсцкай шашы з паўднева-заходняга боку ў Мінск увайшлі часткі 2-й танкавай групы Гудэрыяна.
Мінчанін Канстанцін Гержидович вярнуўся дадому з вымушанай «адлучкі» ў Чэрвень (гл. публікацыю «Смяротная дарога на ўрочышчы Цагельня») 28 чэрвеня 1941 года. Пра падзеі таго дня Совинформбюро паведаміла ў наступных выразах:
Мне ж Канстанцін Іосіфавіч распавядаў так:
— Першае немцаў-матацыклістаў я сустрэў каля Чэрвеньскага базару. Там жа непадалек знаходзілася мая кантора Главмясомолснабсбыта. Паспеў прабегчыся па кабінетах: сейфы раскрытыя, папер на падлозе па калена. На здзіўленне адшукаў сваю працоўную кніжку і дакументы аб адукацыі.
Прыходжу на родную вуліцу Слонімскую да нашага сорак семага дому і бачу… Так-а, з часоў Першай сусветнай вайны немцы моцна ўдасканалілі свае боепрыпасы. Калі ў 1915 годзе ў наш сад ўпала бомба з цэпеліна, то ў доме вылецелі шкла. А сягоння амаль у тую ж кропку здарылася трапленне — паўдома развярнула і дах сарвала. Аскепак шкла моцна парэзаў галаву бацьку.
Першы мой пытанне: дзе жонка Соф’я з дзецьмі? Бацька распавеў, што на трэці дзень вайны праводзіў іх на ўсход з натоўпамі бежанцаў. А ў першых чыслах ліпеня жонка разам з васьмігадовай Кларай і шасцігадовым Вилей прибрели назад у Мінск.
Аказваецца, пад Смалявічамі ў калоне бежанцаў пранесся слых, што немцы выкінулі дэсант наперадзе і вось-вось перарэжуць шашы. Пачалася паніка. Нейкі жлоб падскочыў да Соне і вырваў ровар, які яна каціла з притороченными да рамы пакункамі і сынам Вилей, тым, хто сядзіць на багажніку. Маўляў, вы ўсе роўна не паспееце выйсці з акружэння…
Добра, трэба жыць далей. У гаспадарцы былі конь, кабан, куры. З тых пяці гектараў, якія сям’я арандавала да рэвалюцыі, заставалася ў нашым карыстанні каля гектара агароднай зямлі. Але найпершай клопатам стала аднаўленне дома. Я адправіўся да чыгуначным пакгаузам на пошукі будматэрыялаў.
У перыяд безуладдзя народ выносіў з складоў і крам усе, што мог. І неслі таксама, як маглі. Памятаю карціну: жанчыны і падлеткі цягнуць з вагона мяшкі з фасоллю, але з-за цяжару мяшок цалкам несці немагчыма і яго разразаюць, высыпая палову змесціва на шпалы.
Жудаснае было на мясакамбінаце ў Чэрвеньскага базару. Калі нашы войскі пачалі пакідаць горад, людзі кінуліся ў цэхі і склады. Аднак знішчальны атрад да апошняга гадзіны перарываў там зброяй «спробы марадзерства». Толькі ў апошні момант хто-небудзь з які адбывае савецкага начальства махнуў рукой: «Налятай хто хоча!»
І тады народ адкрыта панес кумпякі і каўбасы. Панес, пераступаючы праз трупы «марадзераў», расстраляных у сцен мясакамбіната ўсяго толькі гадзіну назад.
Я спачатку здабыў мяшок проса, а потым па парадзе дасведчаных людзей схадзіў на швейную фабрыку «Кастрычнік» і прынес мяшок нітак і мяшок мануфактуры. Але больш займаў пошук піламатэрыялаў, аконнага шкла і дахавага жалеза для рамонту дома. Сее-што ўдалося здабыць, аднак у адзіночку праца прасоўвалася слаба, а паранены стары-бацька быў не памочнік.
І тут наш сусед Собиральский прывеў дваіх камандзіраў-акружэнцаў: капітана і маера. Яны былі не строевиками, а інжынерамі, якія перад вайной рыхтавалі ў Менску пляцоўкі пад будаўніцтва авіяцыйнага завода (пасля вайны на гэтых пляцоўках будзе збудаваны аўтамабільны завод). Мы іх зладзілі ў сябе пад выглядам сваякоў-бежанцаў, і праца пайшла.
Сапраўдных іменаў камандзіраў я не пытаўся, паколькі тады гэта было зусім ні да чаго, ды і самі яны ў дачыненні да мяне, учарашняга зняволенага, трымаліся насцярожана. Але, што характэрна, менавіта па прычыне зековской рэпутацыі ахвотна паверылі майму абяцаньню здабыць цывільныя «ксівы». Бланкі савецкіх пашпартоў я знайшоў у пабітым аддзяленні міліцыі.
Сам сфатаграфаваў камандзіраў, сам уляпіў карткі, перавеў вараным яйкам друку і штампы. Цяжэй за ўсе было з рэльефнай пячаткай-пломбиром, якая павінна праціскаць вокладку пашпарта. Доўга завіхаўся над кавалкам алюмінія, выразаючы знакі, пакуль не атрымалася нейкае падабенства.
З гэтымі пашпартамі камандзіры шчасна сышлі з горада і ў рэшце рэшт дабраліся да сваіх. Ведаю пра гэта таму, што летам або ранняй восенню 1944 года капітан, які стаў ужо падпалкоўнікам, знаходзіўся ў Мінску і заехаў на нашу вуліцу. Я ў гэты час дома адсутнічаў, так як быў прызначаны галоўным бухгалтарам Баранавіцкага спецторга НКУС БССР, але суседзі распавялі, што ваенны інжынер цікавіўся мною, распавеў таксама пра тое, што яго напарнік загінуў на фронце.
Ваенныя інжынеры дапамаглі абсталяваць у склепе пад адрынай таемнае сховішча — прастору ў паўметра шырыней паміж двайны сцяной. Лаз з унутраным завалай нічым не вылучаўся на фоне драўлянай ашалеўкі. Там хаваліся ў час аблаў самі «аўтары праекта», хавалася затым знаемая габрэйская сям’я Монтвалинских з Новоуфимской вуліцы, хаваўся пазней і я.
Аднаму Богу вядома, колькі ў той час стваралася ў Мінску падобных сховішчаў, прозванных ў народзе «малинами». Людзі капалі склепа пад скляпамі, пракладвалі ад будынка да будынка, падземныя галерэі, непрыкметна перепланировали старыя каменныя хаты і ладзілі патаемныя клеці.
Акупанты і іх памагатыя вынюхалі мноства такіх сховішчаў, але я ўпэўнены, што нямала засталося і нераскрытых. Прычым не раскрытых ніколі — разам з іх насельнікамі. Людзі гінулі ад шоку пасля кантузіі, калі карнікі наўздагад кідалі ў падзямелля гранаты, яны задыхаліся пад заваламі, паміралі там ад знясілення і хвароб. Да дня вызвалення Мінска ў ліпені сорак чацвертага жывых сведкаў гэтых самозахоронений амаль не засталося, раскопваць падзямелля было каму, і руіны заравнивались бульдозерамі.
Калі існуюць таямніцы старога Мінска, то гэта нераскрытых таямніцы ваенных сховішчаў, дзе па гэты дзень у апраметным змроку муміі дарослых прыціскаюць да грудзей муміі дзяцей, — завяршыў свой аповяд Канстанцін Гержидович.
Фактычна трое сутак да прыходу немцаў сталіца БССР існавала без савецкай улады, калі не браць у разлік сутаргавую ўлада камандзіраў знішчальных атрадаў, якія спрабавалі процідзейнічаць «панікерам і марадзерам». І не выкрасліць з гісторыі той факт, што кіруючая вярхушка спачатку, 24 чэрвеня, бегла з Мінска, а ўжо пасля, 25 чэрвеня, у Магілеве, была арганізавана Цэнтральная эвакуационная камісія пры Саўнаркаме БССР на чале з Іванам Былінскім.
У той жа час многіх радавых мінчан, якія спрабавалі эвакуявацца ў часовым прамежку 24-27 чэрвеня, называлі панікерамі, загадвалі ім вярнуцца, бо было заяўлена, што Мінск не здадуць немцам. Гісторык Галіна Кнатько запісала аповяд чыгуначніка А Котикова, які працаваў начальнікам аддзела кадраў Мінскага паравознага дэпо і з моманту абвяшчэння вайны знаходзіўся на службе.
«25 чэрвеня, не памятаю хто, але сказаў, — успамінаў Коцікаў, — што сыходзіць апошні эшалон, і калі ты не паедзеш, то застанешся тут, у Менску… Даехалі да станцыі Седча. У гэтым цягніку ехалі Міронаў, Карасеў (начальнік паравознага аддзела), Басманов. Начальнік палітаддзела і ўсе кіруючыя таварышы, якіх я назваў, отцепливают паравоз, увесь эшалон з чыгуначнікамі і жыхарамі Мінска кідаюць, а самі з адным вагонам ўцякаюць. Мы дайшлі да станцыі Рудзенск, нас затрымаў кардон… Палкоўнік сабраў нас 26 чэрвеня і сказаў, што мы будзем вернутыя ў Мінск, таму што горад не будзе здадзены немцам».
У жніўні 1941 года Панамарэнка накіруе Сталіну дакладную запіску «Аб выніках эвакуацыі з Беларускай ССР». Будзе ў ей такі абзац:
«Архіў Саўнаркама БССР і шэрагу наркаматаў застаўся ў Мінску [у Доме ўрада] і не знішчаны. Атрымалася гэта з-за злачыннай разгубленасці, праяўленай работнікамі і Старшыней СНК БССР (вось бо як жорстка — злачынцам названы дзеючы прэм’ер Іван Сяменавіч! — С. К.).
Адзін аднаму даручалі вывезці ці спаліць і не прасачылі. Цяпер справа расследуецца. Мною быў пасланы атрад 27.VI.1941 г. для знішчэння, але прабрацца ў Мінск ужо не мог».
І ў выніку 28 чэрвеня ў рукі акупантаў трапіў велізарны масіў службовых дакументаў у Доме ўрада: практычна ўсе справы, якія тычыліся дзяржаўнага кіравання БССР, у тым ліку імянныя спісы партхозактива рэспублікі і членаў іх сем’яў, справаздачныя дакументы найважнейшых дзяржаўных структур, мабілізацыйныя справы і г. д.
З дзенніка работы ЦК КП (б)б:
28 чэрвеня 1941 года
1. Прынятая і дастаўлена на месца дырэктыва № 2 ЦК КП (б)б аб разгортванні партызанскай вайны і сеткі партыйных ячэек у тыле ворага.
2. Прынята рашэнне Бюро ЦК КП (б)б аб аддачы пад суд начальніка палітаддзела Беластоцкай ж. д. Волкава, дырэктара Магілеўскага гархарчгандлю і заг. облздравотделом.
3. Прынята рашэнне Бюро ЦК КП (б)б аб мерах па ўмацаванні дысцыпліны ваеннага часу і аб наладжванні службы тылу і фронту.
4. Абмеркавана паведамленне Магілеўскага абкама КП (б)б аб праведзенай рабоце па эвакуацыі і задачах па ўмацаванні абароны.
У акупаваным Менску немцы якое-то час не зрывалі гастрольную афішу МХАТа над пад’ездам Дома Чырвонай арміі:
А маскоўская газета «Известия» 28 чэрвеня 1941 года напісала «аб магутнай сіле рускага штыка»:
Паведамлялася, што баязлівыя нямецкія салдаты скідаюць абутак, каб лягчэй было бегчы.
Апісвалася тое, як адзін сталінскі сокал разагнаў і знішчыў пяць «чорных каршуноў».
І таксама пецярых фашыстаў забіў чырвонаармеец-кухар таварыш Салаўеў.
По материалам: TUT.BY
June 28th, 2016 
Опубликовано в рубрике 
Loading ...